پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: در فرهنگ دینی و اصیل مردم زنجان، احسان و دستگیری از نیازمندان نه تنها یک فضیلت اخلاقی، بلکه بخشی از هویت اجتماعی این دیار است. اما این سکه‌ خوش‌نام بهشت خیرین، روی دیگری نیز دارد که در سال‌های اخیر به چالشی جدی برای چهره شهر تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که در فصول مختلف، پیاده‌راه‌ها، تقاطع‌ها و حتی محیط‌های معنوی چون مساجد و هیئت‌ها را به کانون حضورمتکدیان بدل کرده است. تکدی‌گری در زنجان، دیگر تنها یک چهره‌ فقرِ آشکار نیست، بلکه به کلاف پیچیده‌ای بدل شده که پای چندین دستگاه اجرایی، از شهرداری تا بهزیستی و سیستم قضایی را به میان کشیده است.

واقعیت این است که تداوم حضور متکدیان در سطح شهر، بیش از آنکه تنها به ضعف نهادهای حمایتی یا کم‌کاری دستگاه‌های مسئول مربوط باشد، ریشه در نوعی پارادوکس رفتاری در بطن جامعه دارد؛ پارادوکسی که در آن، حس نوع‌دوستی، ترحم و انگیزه کمک به همنوع، در عمل گاه نتیجه‌ای معکوس به همراه می‌آورد. بسیاری از شهروندان، بی‌آنکه از پشت‌پرده این پدیده یا سازوکارهای حمایتی رسمی اطلاع دقیقی داشته باشند، در مواجهه با زنان، کودکان یا سالمندانی که در معابر درخواست کمک می‌کنند، به صورت مستقیم پول پرداخت می‌کنند. همین کمک‌های پراکنده و بی‌ضابطه، هرچند از سر خیرخواهی انجام می‌شود، در عمل به منبع درآمدی مستمر برای متکدیان تبدیل شده و نه تنها انگیزه خروج از این چرخه را کاهش می‌دهد، بلکه در برخی موارد به بازتولید و حتی گسترش آن نیز منجر می‌شود.

از سوی دیگر، این وضعیت زمانی پیچیده‌تر می‌شود که در کنار این رفتار عمومی، هماهنگی کامل و مؤثر میان دستگاه‌های متولی نیز وجود نداشته باشد. شهرداری، بهزیستی، کمیته امداد، نیروی انتظامی، دستگاه قضایی، اداره کار و سایر نهادهای مرتبط، هر یک بخشی از مسئولیت ساماندهی را بر عهده دارند، اما نبود یک زنجیره منسجم و پایدار از شناسایی، جمع‌آوری، غربالگری، حمایت و توانمندسازی باعث می‌شود بسیاری از افراد پس از جمع‌آوری، دوباره به خیابان بازگردند. این بازگشت مجدد نیز صرفاً ناشی از فقر یا بی‌پناهی نیست؛ در برخی موارد، درآمد حاصل از تکدی‌گری به اندازه‌ای بالاست که برخی افراد، مشاغل رسمی و کم‌درآمد را ترجیح نمی‌دهند و همین مسئله، روند ساماندهی را با دشواری جدی مواجه کرده است.

در چنین شرایطی، تکدی‌گری دیگر صرفاً یک ناهنجاری ساده شهری یا جلوه‌ای از فقر آشکار نیست، بلکه به مسئله‌ای چندوجهی تبدیل شده که از یک سو با فرهنگ عمومی، از سوی دیگر با نظام حمایتی و از سوی دیگر با ضعف در پیوستگی اجرایی گره خورده است. به همین دلیل، مدیریت این آسیب اجتماعی تنها با جمع‌آوری مقطعی افراد از سطح شهر ممکن نخواهد بود، بلکه نیازمند اصلاح همزمان نگاه عمومی، انسجام بین‌دستگاهی و طراحی مسیرهای واقعی برای بازگشت افراد به زندگی عادی و شرافتمندانه است.

هدف ما شهر بدون متکدی است

فرماندار شهرستان زنجان در گفت‌وگو با صدای زنجان درباره اقدامات صورت گرفته در سطح شهرستان زنجان برای مقابله با پدیده تکدی‌گری، ضمن اشاره به ضرورت تغییر رویکرد جامعه و دستگاه‌های اجرایی، بر لزوم برخورد قاطع با متکدیان غیربومی و سوابق‌دار تأکید کرد. علی کاظمی با اشاره به افزایش حضور متکدیان در فصول گرم سال، از یک چالش بزرگ در سطح جامعه سخن گفت و اظهار کرد: یکی از موانع اصلی در مسیر ساماندهی، وجود نوعی فرهنگ گداپروری در برخی مساجد و هیئت‌ها است.

 کمک کردن به افراد از روی دلسوزی و ترحم، اگر از مسیر قانونی و نهادهای حمایتی نباشد، در واقع به رواج این پدیده کمک می‌کند. ما از شهروندان می‌خواهیم به جای کمک مستقیم و بی‌رویه، با اطلاع‌رسانی موارد مشاهده شده به مسئولان، در مسیر فرهنگ‌سازی کمک کنند. وی با تشریح روند برخورد با متکدیان در سطح شهر افزود: در زنجان، یک اکیپ متشکل از نمایندگان نیروی انتظامی، فرمانداری و دستگاه‌های اجرایی با محوریت شهرداری، به محض اطلاع از حضور متکدیان در میادین، در محل حاضر می‌شوند.

برخورد با این افراد دو حالت دارد: برای موارد نخستین، رویکرد آموزشی و توجیهی در نظر گرفته می‌شود؛ اما در مورد افراد سوابق‌دار و مکرر، حتماً پیگیری‌های قضایی صورت خواهد گرفت. همچنین متکدیان غیربومی بلافاصله از سطح شهر خارج می‌شوند.

کاظمی با اشاره به مکان اختصاصی برای این امور در ستاد مدیریت بحران شهرداری، افزود: هدف ما رسیدن به آمار صفر برای متکدیان غیربومی است که در بسیاری از مناطق موفق بوده‌ایم؛ اما چالش اصلی ما همچنان کودکان کار و زنان زباله‌گرد هستند که نیازمند تدابیر ویژه و پروتکل‌های حمایتی از سوی بهزیستی و سایر نهادها می‌باشند.

وی در ادامه به یک چالش ساختاری اشاره کرد و گفت: با وجود اینکه تلاش می‌شود افراد نیازمند از طریق اداره کار به سمت شغل هدایت شوند، اما متأسفانه بسیاری از آن‌ها به دلیل درآمد بالاترِ حاصل از تکدی‌گری در میادین، تمایلی به کار حرفه‌ای ندارند. همچنین، تعطیلی موقت کمپ ماده ۱۶ به دلیل شرایط خاص، باعث افزایش حضور معتادان متجاهر در خیابان‌ها شده بود که با فعال شدن مجدد این مرکز، امیدواریم شاهد کاهش این چهره‌های ناخوشایند در سطح شهر باشیم.

کاظمی با قدردانی از حمایت‌های قضایی و شهرداری، خواستار همکاری گسترده‌تر سایر نهادها شد و افزود: پیگیری دقیق‌تر پرونده‌های آسیب‌دیدگان اجتماعی بهزیستی و کمیته امداد استان، اداره کار و فنی‌حرفه‌ای استان در زمینه ایجاد فرصت‌های شغلی واقعی و آموزش‌های مهارتی، نیروی انتظامی استان استفاده از دوربین‌های مداربسته برای شناسایی سریع و گزارش‌دهی به اکیپ‌های عملیاتی و نقش رسانه ها وصدا و سیما در ایفای نقش در اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی عمومی بسیار ارزشمند است.

وی تأکید کرد: باید به دنبال شهری باشیم که از نظر چهره اجتماعی، زیبا و بدون متکدی باشد. کمک به نیازمندان باید از مسیر خیریه‌های رسمی و با حفظ کرامت انسانی انجام شود.

 وظیفه شهرداری در این زمینه صرفاً به جمع‌آوری متکدیان است

جواد نقیلو، مدیر پیشگیری از تخلفات شهری شهرداری زنجان، در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به اقدامات شهرداری در حوزه ساماندهی متکدیان اظهار کرد: وظیفه شهرداری در این زمینه صرفاً به جمع‌آوری متکدیان بوده و این موضوع از جمله آسیب‌های اجتماعی است که برای ساماندهی آن، همکاری چندین دستگاه اجرایی ضروری است.

وی با بیان اینکه در موضوع جمع‌آوری متکدیان حدود ۱۳ دستگاه نقش دارند، افزود: تا زمانی که همه دستگاه‌های مسئول به‌صورت هماهنگ پای کار نباشند، دستیابی به نتیجه مطلوب دشوار خواهد بود.

به گفته او، شهرداری متکدیان را از سطح شهر جمع‌آوری و به نهادهای مرتبط تحویل می‌دهد و ادامه روند رسیدگی، متناسب با وضعیت هر فرد، بر عهده دستگاه‌های مسئول است.

نقیلو با اشاره به شرایط ماه‌های اخیر گفت: همزمان با تعطیلی برخی کمپ‌ها، به‌ویژه کمپ ماده ۱۶، در مقطعی شاهد افزایش متکدی‌گری در سطح شهر بودیم، اما اکنون با راه‌اندازی مجدد این مرکز، بخشی از افراد جمع‌آوری‌شده برای ساماندهی به آنجا منتقل می‌شوند.  وی ادامه داد: کودکان کار به بهزیستی معرفی می‌شوند، برخی افراد تحویل کمیته امداد می‌شوند و افرادی که دارای سابقه هستند، با دستور قضایی تحت پیگیری قرار می‌گیرند.

مدیر پیشگیری از تخلفات شهری شهرداری زنجان در پاسخ به این پرسش که چرا برخی شهروندان کمتر شاهد عملیات جمع‌آوری متکدیان هستند، توضیح داد: شهرداری در این حوزه با نیروی انسانی فعالیت می‌کند و در حال حاضر حدود پنج نفر در این بخش مشغول به کار هستند. این نیروها علاوه بر جمع‌آوری متکدیان، در رسیدگی به برخی دیگر از معضلات اجتماعی نیز ورود می‌کنند و به همین دلیل ممکن است فعالیت آن‌ها به‌صورت محسوس و مداوم در معرض دید عموم نباشد و فاقد خودروهای دارای نشان و علامت در این زمینه هستند.

وی با تشریح تعریف تکدی‌گری افزود: افرادی که بدون ارائه خدمت یا کالا از شهروندان درخواست پول می‌کنند، مشمول عنوان متکدی هستند، اما دستفروشان یا افرادی که در قبال دریافت وجه، کالایی عرضه می‌کنند، در این دسته قرار نمی‌گیرند و ملاک جمع‌آوری نیز همین تشخیص است و هر موردی که مصداق تکدی‌گری باشد، در دستور اقدام قرار می‌گیرد.

نقیلو با تأکید بر نقش شهروندان در کاهش این آسیب اجتماعی تصریح کرد: یکی از مشکلات اصلی، همراهی برخی مردم با متکدیان است؛ تا جایی که در برخی موارد، شهروندان در زمان جمع‌آوری با نیروهای شهرداری درگیر می‌شوند و از رسانه‌ها درخواست می‌شود در حوزه فرهنگ‌سازی فعال‌تر عمل کنند چرا که مقابله با تکدی‌گری بدون همراهی مردم و تغییر نگاه عمومی نسبت به این پدیده، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

در حال حاضر بیش از ۱۰۰ پرونده فعال در این حوزه در بهزیستی وجود دارد

مریم کرمی، مدیرکل بهزیستی استان زنجان نیز در این زمینه در گفت‌و‌گو با صدای زنجان در تشریح اقدامات این نهاد در حوزه ساماندهی متکدیان در گفت‌و‌گو با صدای زنجان اظهار کرد: بر اساس قانون، مسئولیت جمع‌آوری متکدیان بر عهده شهرداری است و بهزیستی به عنوان یکی از دستگاه‌های همکار، وظیفه ساماندهی و ارائه خدمات حمایتی به افرادی را بر عهده دارد که در زمره جامعه هدف این سازمان قرار می‌گیرند.

وی افزود: پس از جمع‌آوری متکدیان توسط شهرداری، افرادی که به هر شکل با حوزه مأموریت بهزیستی ارتباط داشته باشند، به این مجموعه ارجاع داده می‌شوند. این افراد ممکن است زنان سرپرست خانوار، افراد دارای معلولیت، کودکان در معرض آسیب یا زنانی باشند که به دلایل مختلف در شرایط آسیب‌زا قرار گرفته‌اند. به گفته کرمی، این موارد پس از ارجاع، از سوی اورژانس اجتماعی و واحدهای تخصصی بهزیستی مورد بررسی قرار می‌گیرند و متناسب با وضعیت هر فرد، خدمات لازم ارائه می‌شود.

مدیرکل بهزیستی استان زنجان با اشاره به نحوه مداخله این دستگاه گفت: در مواردی که کودک در معرض آسیب باشد، یا ادامه حضور وی در کنار متکدیان منجر به تشدید آسیب‌های اجتماعی شود، بهزیستی ورود می‌کند و در صورت لزوم، کودک به صورت موقت در مراکز زیرمجموعه پذیرش می‌شود تا از محیط آسیب‌زا دور بماند. همچنین اگر فردی به دلیل مشکلات اقتصادی، معلولیت یا سرپرستی خانوار به تکدی‌گری روی آورده باشد، تلاش می‌شود با حمایت‌های تخصصی، شرایطی فراهم شود که عامل اصلی این وضعیت برطرف شود.

کرمی با بیان اینکه همه افراد حاضر به همکاری با بهزیستی نیستند، تصریح کرد: در برخی موارد، با وجود پیشنهاد تشکیل پرونده و ارائه خدمات حمایتی، افراد تمایلی به پذیرش حمایت‌ها ندارند.

یکی از دلایل این مسئله، دریافت کمک‌های مستقیم و بعضاً قابل توجه از سوی مردم است؛ کمک‌هایی که باعث می‌شود برخی افراد ترجیح دهند به جای قرار گرفتن در مسیر حمایت‌های رسمی، همچنان به تکدی‌گری ادامه دهند.

وی ادامه داد: اگر پدر یا مادری با کودک در حال تکدی‌گری مشاهده شود، این وضعیت از نظر قانون، مصداق شرایط مخاطره‌آمیز برای کودک است. در این موارد ابتدا تذکر داده می‌شود و در صورت تکرار، موضوع از طریق مراجع قضایی پیگیری می‌شود و حتی ممکن است با حکم قضایی، کودک به طور موقت از خانواده جدا و در مراکز حمایتی نگهداری شود.

مدیرکل بهزیستی استان زنجان همچنین از ارجاع ۱۶ نفر از شهرستان‌های زنجان و ابهر به این مجموعه در سال گذشته خبر داد و گفت: اغلب این افراد زنان بوده‌اند و در میان آن‌ها مواردی از معلولیت نیز وجود داشته است.

وی درباره کودکان کار نیز افزود: در حال حاضر بیش از ۱۰۰ پرونده فعال در این حوزه در بهزیستی وجود دارد و بررسی‌ها نشان می‌دهد کودکان شناسایی‌شده در استان، عمدتاً به دلیل مشکلات معیشتی خانواده‌ها ناچار به کار هستند و تاکنون موردی از فعالیت باندی در میان آن‌ها احراز نشده است.

کرمی در پایان تأکید کرد: بهزیستی تلاش می‌کند با آموزش، حمایت اجتماعی، کمک به بازگشت به تحصیل و توانمندسازی خانواده‌ها، زمینه خروج کودکان از چرخه کار و کاهش آسیب‌های اجتماعی را فراهم کند.

 کاهش تعداد متکدیان، به‌ویژه متکدیان غیربومی در مرکز استان

لیلا ندرلو، مدیرکل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری زنجان، در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به ضرورت ساماندهی متکدیان در سطح استان اظهار کرد: رسیدگی به وضعیت این افراد تنها یک موضوع اجتماعی نیست، بلکه در حفظ نظم شهری و صیانت از شأن و کرامت عمومی نیز نقش مهمی دارد و باید به صورت مستمر و هدفمند دنبال شود.

وی با بیان اینکه برخوردهای مقطعی و کوتاه‌مدت تأثیر پایداری در کاهش تکدی‌گری ندارد، افزود: این معضل اجتماعی در صورت نبود برنامه‌ریزی منسجم دوباره در جامعه بروز پیدا می‌کند، بنابراین لازم است تمامی دستگاه‌های اجرایی مرتبط با هماهنگی و همکاری یکدیگر وظایف خود را انجام دهند.

ندرلو با تأکید بر شناسایی دقیق متکدیان و ارائه حمایت‌های متناسب با شرایط هر فرد گفت: اگر روند ساماندهی به شکل اصولی، کارشناسی و پایدار اجرا شود، می‌توان از بازگشت افراد به چرخه تکدی‌گری جلوگیری کرد. وی همچنین کمک‌های مردمی به متکدیان را یکی از عوامل گسترش این پدیده دانست و تصریح کرد: بسیاری از شهروندان از روی حس نوع‌دوستی و اعتقادات دینی به متکدیان کمک می‌کنند، اما این اقدام در برخی موارد موجب تداوم و رواج تکدی‌گری می‌شود.

مدیرکل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری زنجان در ادامه به فعالیت ستاد ساماندهی متکدیان در استان اشاره کرد و گفت: این ستاد با ریاست معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری و عضویت دستگاه‌های اجرایی مرتبط تشکیل می‌شود و وظیفه هماهنگی امور مربوط به جمع‌آوری، شناسایی و تعیین تکلیف متکدیان را بر عهده دارد.

وی با اشاره به مصوبه سال ۱۳۷۸ شورای عالی اداری درباره ایجاد مجتمع‌های اردوگاهی افزود: این مراکز با هدف ساماندهی افراد بی‌سرپرست، گمشده، در راه مانده، متکدیان و سایر افراد آسیب‌دیده اجتماعی ایجاد شده‌اند و مسئولیت نگهداری موقت، شناسایی وضعیت و تعیین تکلیف این افراد را بر عهده دارند.

ندرلو درباره وضعیت اردوگاه متکدیان زنجان نیز اظهار کرد: اردوگاه شهرداری زنجان به صورت موقت در ستاد مدیریت بحران شهرداری راه‌اندازی شده و امکانات لازم برای غربالگری متکدیان زن و مرد در آن فراهم است.

 افراد پس از پذیرش، بر اساس شرایطشان به مراکز ترک اعتیاد، نهادهای حمایتی مانند بهزیستی یا خانواده‌هایشان معرفی می‌شوند.

وی با اشاره به کاهش تعداد متکدیان، به‌ویژه متکدیان غیربومی در مرکز استان، گفت: در برخی شهرستان‌ها از جمله ماهنشان و سلطانیه آمار متکدیان به صفر رسیده است. وی همچنین راه‌اندازی سامانه ثبت متکدیان توسط وزارت کشور و امکان شناسایی هویتی از طریق اسکن عنبیه چشم را اقدامی مؤثر در ساماندهی این افراد دانست.

مدیرکل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری زنجان تأکید کرد: کمک به نیازمندان باید از طریق خیریه‌های قانونی و ثبت‌شده انجام شود تا ضمن حفظ کرامت افراد، از گسترش پدیده تکدی‌گری نیز جلوگیری شود.a