پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: یحیی رحمتی، چهره‌ای شناخته‌شده در حوزه مدیریتی و فرهنگی استان زنجان و کشور است که سوابق او از حضور در میادین جهاد و ایثار تا سطوح عالی مدیریتی در سازمان‌ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری ادامه دارد. او که متولد دوم اسفند ۱۳۴۵ در زنجان است، این روزها پس از سال‌ها خدمت در کسوت‌های مدیریتی، با تکیه بر دانش تخصصی و علاقه به مواریث فرهنگی، به عرصه تولید و کارآفرینی در صنعت چاقوسازی زنجان بازگشته است.

از سنگرهای دفاع تا جهاد خدمت

رحمتی در سن ۱۶ سالگی با حضور در جبهه‌ها، ۲۱ ماه سابقه حضور در عملیات‌های سرنوشت‌سازی همچون بیت‌المقدس، محرم، والفجر مقدماتی، والفجر ۴، خیبر، کربلای ۴ و کربلای ۵ را در کارنامه خود دارد و به مقام جانبازی نائل شده است. وی فعالیت‌های اجرایی خود را از سال ۶۶ با خدمت در جهاد سازندگی آغاز کرد و تا سال ۷۷ در این نهاد به خدمت پرداخت. سپس از سال ۷۷ تا ۸۰ در شرکت آب و فاضلاب روستایی استان مشغول به فعالیت بود.

مسیر تخصصی یحیی رحمتی در حوزه میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی از سال ۱۳۸۰ به صورت متمرکز آغاز شد و از 1380 تا ۱۳۸۳، معاون صنایع‌دستی استان زنجان، از ۱۳۸۳ تا ۱۳۸5 مدیرکل سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری استان زنجان، از ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹ مدیرکل حفظ و احیای هنرهای سنتی و صنایع‌دستی کشور و مدیر بخش آموزش، حمایت و تولید صنایع‌دستی سازمان میراث‌فرهنگی کشور، مدیرکل امور موزه‌ها و اموال منقول تاریخی معاونت میراث‌فرهنگی کشور، معاون صنایع‌دستی سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کشور و مدیرکل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان زنجان را دارد وی پس از بازنشستگی بر کارآفرینی و احیای صنعت چاقوسازی در زنجان تمرکز کرده است.

تلفیق دانش تخصصی و هنر

رحمتی دانش‌آموخته رشته طراحی صنعتی در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران بوده و هم‌اکنون دانشجوی دکتری رشته پژوهش هنر در همان دانشگاه است. وی در کنار سوابق مدیریتی، در حوزه هنر نیز صاحب‌نظر است و کارگردانی ۴ فیلم کوتاه که موفق به کسب جایزه استانی سینمای جوان، جایزه ملی فیلم‌نامه برتر انجمن سینمای جوان و جایزه خرس نقره‌ای جشنواره ابنز اتریش برای فیلم نگهبان شده است. وی همچنین از سال ۱۳۶۸ عکاسی را آغاز کرده و ضمن کسب جوایز متعدد ملی و استانی، سابقه داوری در جشنواره‌های فیلم و عکس و تدریس در مراکز دانشگاهی را در کارنامه دارد.

نوآوری‌ها و خدمات ماندگار

از جمله اقدامات خلاقانه و میراث مدیریتی وی می‌توان به ابداع و بنیان‌گذاری جشنواره آش ایرانی، ابداع و راه‌اندازی جشنواره غذای کشورهای عضو اکو و جاده ابریشم، راه‌اندازی بیمه صنایع‌دستی و بیمه قالی‌بافان در سال ۱۳۹۱ و عضویت فعال در مجامع ملی و بین‌المللی صنایع‌دستی اشاره کرد.

بازگشت به ریشه‌ها؛ چرا چاقوسازی؟

یحیی رحمتی که امروز با لباس کار در کارگاه چاقوسازی حاضر می‌شود، این بازگشت را ناشی از دلبستگی عمیق به مواریث فرهنگی می‌داند. وی معتقد است مدیریت تنها یک جایگاه اداری نیست، بلکه با انتخاب این شغل به دنبال زنده نگه داشتن هویت و ارزش‌های تاریخی زنجان است؛ صنعتی که قدمت آن با کشف مردان نمکی به بیش از ۲۳۵۰ سال می‌رسد. وی اکنون تلاش می‌کند با نگاهی آکادمیک به طراحی صنعتی، بسته‌بندی و بازاریابی، جانی تازه به این صنعت دیرینه در زنجان ببخشد.

مدیرکل اسبق میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان زنجان در این زمینه در گفت‌و‌گو با صدای زنجان با بیان اینکه چاقوسازی یکی از مواریث ارزشمند فرهنگی این استان به شمار می‌رود، گفت: خلأ طراحی، تنوع محصول و بسته‌بندی مناسب از مهم‌ترین موانع توسعه بازار چاقوی زنجان است.

رحمتی که پس از سال‌ها فعالیت مدیریتی در حوزه میراث‌فرهنگی، از جمله مدیر‌کل و معاونت وزارتخانه، اکنون در یک کارگاه چاقوسازی مشغول به فعالیت است، درباره انتخاب این حرفه می گوید: حدود ۲۰ سال در حوزه مدیریت فعالیت کرده‌ام و در این مدت با کارم عاشقانه زندگی کرده‌ام؛ بنابراین تلاش می‌کنم این مسیر و علاقه را پس از بازنشستگی نیز ادامه دهم.

وی افزود: بسیاری از مدیران پس از فاصله گرفتن از جایگاه مدیریتی خود، دیگر علاقه‌ای به یادآوری آن دوران ندارند، اما من با آن دوره زندگی کرده‌ام و تلاش می‌کنم عشق و علاقه‌ای را که به حوزه میراث‌فرهنگی داشته‌ام، همچنان در وجودم زنده نگه دارم.

این فعال حوزه چاقوسازی با تأکید بر اینکه فعالیت در این حرفه را با افتخار دنبال می‌کند، گفت: ای‌کاش پیش از مدیرکل شدن، چاقوساز بودم. امروز یک چاقوساز و کارگر این مجموعه هستم و به این موضوع افتخار می‌کنم. شاید کمتر بتوان مدیری را پیدا کرد که پس از بازنشستگی لباس کار بپوشد و در یک کارگاه تولیدی فعالیت کند، اما من این کار را با علاقه انجام می‌دهم.

رحمتی، فرهنگ و مواریث فرهنگی را از داشته‌های ارزشمند هر ملت دانست و بیان کرد: مواریث فرهنگی، گذشته و ظرفیت‌های هویتی یک ملت را به نمایش می‌گذارند و ایران نیز در این زمینه ظرفیت‌های فراوانی دارد که چاقوسازی زنجان یکی از مهم‌ترین آن‌هاست.

وی ادامه داد: در گذشته تصور می‌شد چاقوسازی در زنجان از دوره صفویه آغاز شده است و برای اثبات این موضوع نیز پژوهش‌های مختلفی انجام شده بود، اما کشف مردان نمکی، به‌ویژه مرد نمکی شماره چهار، اطلاعات تازه‌ای در اختیار پژوهشگران قرار داد.

مدیرکل اسبق میراث‌فرهنگی استان زنجان توضیح داد: چاقویی که در کمر مرد نمکی شماره چهار کشف شد، از نظر فرم و ارگونومی شباهت زیادی به چاقوهای زنجان دارد. با توجه به قدمت این مرد نمکی، می‌توان گفت پیشینه این صنعت در زنجان دست‌کم به حدود ۲ هزار و ۳۵۰ سال پیش بازمی‌گردد.

رحمتی با اشاره به تداوم این صنعت در زنجان، اظهار کرد: منطقه‌ای که توانسته است یک صنعت را برای حدود ۲ هزار و ۳۵۰ سال زنده نگه دارد، از طریق آن معیشت و رزق مردم تأمین شده و با تکیه بر آن هویت‌سازی کرده است، ظرفیت‌های فراوانی برای معرفی و توسعه دارد.

بازار هست، این را آمار می‌گوید

وی با رد نگاه بدبینانه نسبت به بازار چاقوی زنجان گفت: برخی معتقدند چاقوسازی بازار مناسبی ندارد، اما آمارها نشان می‌دهد بازار بزرگی در این حوزه وجود دارد. میزان مصرف سالانه چاقو در ایران نزدیک به ۵۷ میلیون قطعه برآورد می‌شود، در حالی که تولید چاقوی زنجان در بهترین شرایط به حدود چهار میلیون و ۵۰۰ هزار قطعه می‌رسد.

این فعال حوزه صنایع‌دستی افزود: بر این اساس، سهم زنجان از بازار چاقوی کشور کمتر از ۱۰ درصد و حدود ۸ تا ۹ درصد است. در مجموع نیز تنها حدود ۱۴ درصد از نیاز بازار چاقوی ایران در داخل تولید می‌شود و ۸۶ درصد دیگر از طریق واردات تأمین می‌شود؛ بنابراین بازار و زمینه مناسبی برای توسعه این صنعت وجود دارد.

رحمتی با بیان اینکه بازار چاقو در اختیار تولیدکنندگان زنجانی نیست، گفت: در بازار جهانی، کشورهایی مانند چین، ژاپن، آلمان، سوئیس و آمریکا حضور پررنگی دارند و همین مسئله موجب شده است چاقوی زنجان حتی در بازار داخلی نیز نتواند به جایگاه واقعی خود دست پیدا کند. این هنرمند، مهم‌ترین دلیل این وضعیت را ضعف در طراحی و دیزاین عنوان کرد و گفت: خلأ بزرگ طراحی در حوزه چاقوسازی، تنوع محصولات زنجان را کاهش داده است. برای توسعه بازار، افزایش تنوع و ورود جدی طراحی به صنعت چاقوسازی ضروری است.

مدیرکل اسبق میراث‌فرهنگی استان زنجان ادامه داد: اگر نتوانسته‌ایم بخش قابل‌توجهی از بازار داخلی را به دست آوریم، نباید انتظار داشته باشیم به‌سرعت وارد بازار جهانی شویم. ابتدا باید با طراحی‌های جدید، تولید محصولات متنوع و پاسخ‌گویی به نیازهای مختلف مشتریان، سهم خود را از بازار داخلی افزایش دهیم.

رحمتی همچنین بر ضرورت استفاده از عناصر هویتی و بومی در طراحی محصولات تأکید کرد و افزود: توجه به مؤلفه‌های فرهنگی و ایرانی در طراحی چاقوها اهمیت زیادی دارد و می‌تواند به متمایز شدن محصولات زنجان در بازار کمک کند.

وی بسته‌بندی را یکی دیگر از نیازهای اساسی این صنعت دانست و گفت: موضوع بسته‌بندی یا پکینگ از دیگر خلأهای جدی چاقوسازی زنجان است. محصولی که طراحی مناسب، هویت مشخص و بسته‌بندی حرفه‌ای داشته باشد، شانس بیشتری برای حضور در بازارهای داخلی و خارجی خواهد داشت.

چاقوی زنجان؛ ابزار خشونت یا رسانه عشق؟

یحیی رحمتی، مدیرکل اسبق میراث‌فرهنگی استان زنجان، در بازخوانی یک خاطره تاریخی از سال ۱۳۸۷، از اهمیت نگاه درست به نمادهای بومی نیز سخن گفت و تأکید کرد: چاقوی زنجان نه ابزاری برای خشونت، که رسانه‌ای برای ترویج مهر و دوستی است.

وی گفت: ماجرا به سال ۱۳۸۷ بازمی‌گردد؛ زمانی که در سفر ریاست‌جمهوری وقت به زنجان، در جریان سخنرانی در مجموعه ورزشی انقلاب، جمله‌ای با این مضمون مطرح شد که «ما دست آمریکا را با چاقوی زنجان خواهیم برید».

رحمتی با اشاره به تأثیرات منفی این نوع نگاه به برند شهری زنجان، اظهار کرد: شاید تنها کسی که در آن لحظه با شنیدن این جمله، به‌جای خشنودی، دچار نگرانی و اندوه شد، من بودم. برای من به عنوان یک کارشناس و مدیر حوزه میراث‌فرهنگی، این تصویر بسیار تلخ بود؛ چرا که معتقدم خروجی معرفی یک شهر، نقشی تعیین‌کننده در اذهان عمومی دارد. اینکه در حافظه جمعی، چاقوی زنجان به عنوان ابزاری برای بریدن دست تثبیت شود، بر خلاف رسالت فرهنگی و تمدنی ماست.

این فعال حوزه صنایع‌دستی که در آن دوران به واسطه مواضع انتقادی‌اش از مدیریت استان کنار گذاشته شده بود، از فرصتی گفت که بعدها در یک جلسه در سازمان مرکزی فراهم شد تا این دیدگاه را اصلاح کند. رحمتی در این باره گفت: در آن جلسه با حضور احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور، فرصت را غنیمت شمردم و گفتم آقای رئیس‌جمهور، من از شهری آمده‌ام که به تعبیر شما چاقویی می‌سازد که می‌تواند دست دشمن را ببرد؛ بله، این کار شدنی است! اما من با استادکاران و چاقوسازانِ این دیار گفتگو کرده‌ام و آن‌ها نگاهی عمیق‌تر و انسانی‌تر دارند.

وی در تشریح این روایت متفاوت افزود: از چاقوسازان پرسیدم چرا این حرفه را برگزیده‌اید؟ آن‌ها گفتند اگر با چاقوی من، زن و شوهری در آشپزخانه سیبی را به مهر تقسیم کنند و من در شیرینی این لحظه شریک باشم، بهترین مزد را گرفته‌ام. از قلم‌تراش‌ساز زنجانی پرسیدم چرا قلم‌تراش می‌سازی؟ گفت وقتی با این قلم، نامه‌ای به مهر بین دو دوست نگاشته شود و من در دوام و قوام آن دوستی سهیم باشم، بالاترین دستمزد برای من همین است.

رحمتی با تأکید بر اینکه هنر، ابزار صلح و پیوند است، خطاب به همشهریان و مسئولان تصریح کرد: دوستان و همشهریان عزیز! بیایید در مورد تصویر شهرمان عمیق‌تر فکر کنیم. نباید اجازه دهیم هنر اصیل زنجان در ورطه شعارهای خشن تقلیل یابد. وظیفه ماست که تصویری زیبا، فرهنگی و انسانی از زنجان ارائه دهیم؛ تصویری که در آن چاقوی زنجان نه نماد بریدن، که نماد بریدن مرزهای بی‌مهری و ایجاد پیوند دوباره باشد.