پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای زنجان با هشدار نسبت به روند رو به رشد فرونشست زمین در استان، گفت: دشت ابهر - خرم‌دره با نرخ ۱۲.۸ سانتی‌متر فرونشست در سال، بحرانی‌ترین محدوده استان است و بررسی‌ها نشان می‌دهد این پدیده ارتباط مستقیمی با افت آب‌های زیرزمینی و برداشت‌های گسترده از چاه‌ها دارد.

سعید صنعتی‌منفرد در جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان زنجان، با تشریح وضعیت فرونشست در استان، اظهار کرد: منشأ اصلی فرونشست، خروج رطوبت از توده خاک است که در اثر عواملی همچون انحلال سنگ‌های کربناته، فشردگی تدریجی رسوبات، پمپاژ و تخلیه آب‌های زیرزمینی و همچنین برخی حرکات زمین‌ساختی رخ می‌دهد.

وی افزود: هرچه فشار آب منفذی در خاک کاهش پیدا کند، تنش مؤثر افزایش یافته و در نتیجه لایه‌های خاک دچار نشست می‌شوند.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای زنجان با اشاره به پیامدهای این پدیده، ادامه داد: تغییر تراز رودخانه‌ها، شکست و بیرون‌زدگی خطوط لوله، کاهش برگشت‌ناپذیر ظرفیت مخازن آب زیرزمینی، کاهش نفوذپذیری خاک، تخریب زیرساخت‌ها و شریان‌های حیاتی، آسیب به تأسیسات شهری و گسترش پهنه‌های بیابانی از مهم‌ترین آثار فرونشست زمین است.

او با بیان اینکه متوسط فرونشست در کشور حدود ۱۵ سانتی‌متر و حدود پنج برابر میانگین جهانی است، اضافه کرد: از هفت محدوده مطالعاتی آب زیرزمینی استان، پنج دشت در وضعیت ممنوعه و تنها دو دشت در شرایط غیرممنوعه قرار دارند.

صنعتی‌منفرد با اشاره به وضعیت آبخوان‌های استان، اظهار کرد: دشت قیدار طی ۲۸ سال، ۱۶ متر افت سطح آب زیرزمینی با متوسط سالانه ۶۱ سانتی‌متر داشته است. دشت زرین‌رود نیز در همین بازه زمانی ۱۶ متر افت با متوسط ۶۸ سانتی‌متر در سال را تجربه کرده است.

وی ادامه داد: بحرانی‌ترین وضعیت مربوط به دشت ابهر - خرم‌دره است که طی سال‌های بررسی، ۳۶ متر افت سطح آب زیرزمینی و متوسط سالانه یک متر و ۲۵ سانتی‌متر افت را ثبت کرده و دشت زنجان نیز طی ۲۹ سال، ۲۳ متر افت با متوسط سالانه ۸۰ سانتی‌متر داشته است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای زنجان با بیان اینکه در استان ۱۶ هزار و ۵۵۸ حلقه چاه مجاز وجود دارد، گفت: حجم برداشت این چاه‌ها سالانه ۸۵۸ میلیون مترمکعب است و بررسی‌های ۲۴ ساله نشان می‌دهد متوسط افت سطح آب زیرزمینی استان سالانه ۷۳ سانتی‌متر بوده است. در همین دوره، متوسط کاهش حجم ذخایر آب زیرزمینی استان سالانه حدود ۱۰۷.۵ میلیون مترمکعب بوده که در مجموع به حدود سه میلیارد مترمکعب رسیده است.

وی ابراز کرد: در مجموع نزدیک به ۲۰ هزار حلقه چاه در استان وجود دارد که از این تعداد، حدود ۱۳ هزار حلقه چاه کشاورزی با برداشت سالانه ۶۰۵ میلیون مترمکعب، ۷۶۱ حلقه چاه شرب با برداشت ۱۴۶ میلیون مترمکعب، یک هزار و ۲۹۰ حلقه چاه صنعت و خدمات با برداشت ۶۲ میلیون مترمکعب، یک هزار و ۵۵۵ حلقه چاه صنایع وابسته به کشاورزی با برداشت ۱۸ میلیون مترمکعب و ۴۵۶ حلقه چاه مربوط به سایر مصارف با برداشت حدود ۲۹ میلیون مترمکعب است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای زنجان با اشاره به آخرین نقشه‌های سازمان نقشه‌برداری کشور، گفت: براساس اطلاعات سال ۱۴۰۲، بیشترین نرخ فرونشست استان مربوط به دشت ابهر - خرم‌دره با ۱۲.۸ سانتی‌متر در سال است. پس از آن دشت زنجان - سلطانیه با حدود ۶ تا ۶.۵ سانتی‌متر، دشت زرین‌رود با حدود پنج سانتی‌متر و دشت قیدار با حدود ۴.۴ سانتی‌متر قرار دارند.

او تأکید کرد: تطبیق نقشه‌های فرونشست با محل استقرار چاه‌های آب نشان می‌دهد بیشترین میزان فرونشست دقیقاً در مناطقی رخ داده که تراکم چاه‌ها و به‌ویژه چاه‌های با دبی بالا بیشتر است.

صنعتی‌منفرد با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده در دشت ابهر - خرم‌دره، افزود: بررسی‌های مبتنی بر داده‌های GPS و سنجش از دور نشان می‌دهد نرخ فرونشست این دشت از ۱۶ میلی‌متر در سال طی دوره ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۹، به ۳۶ میلی‌متر در سال در فاصله ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۳ و سپس به ۵۱ میلی‌متر در سال در بازه ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۸ افزایش یافته است.

وی با بیان اینکه روند رشد فرونشست نگران‌کننده است، بیان کرد: سرعت افزایش این پدیده طی حدود ۱۲ سال بیش از سه برابر شده و این روند ارتباط مستقیمی با افت آبخوان‌ها و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی دارد.

در ادامه مدیرکل امور اقتصادی و دارایی استان زنجان، گفت: بررسی‌های انجام‌ شده نشان می‌دهد بخش عمده برداشت از منابع آب زیرزمینی مربوط به بخش کشاورزی است و اضافه‌برداشت از چاه‌ها از عوامل اصلی تشدید فرونشست در استان به شمار می‌رود.

خلیل قاسملو با بیان اینکه در مطالعات صورت‌ گرفته، موارد متعددی از برداشت بیش از میزان مجاز از چاه‌های کشاورزی مشاهده شده است، اظهار کرد: در برخی موارد میزان برداشت از چاه‌ها تا حدود ۱۰ برابر پروانه بهره‌برداری بوده که این موضوع ضرورت تشدید نظارت بر برداشت آب‌های زیرزمینی را نشان می‌دهد.

مدیرکل امور اقتصادی و دارایی استان زنجان با تأکید بر لزوم مدیریت مصرف انرژی در بخش کشاورزی، ادامه داد: برق مصرفی چاه‌های کشاورزی و همچنین سوخت یارانه‌ای اختصاص‌یافته به این بخش باید با دقت بیشتری کنترل شود، چراکه در برخی موارد یک انشعاب برق برای چند چاه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

قاسملو با اشاره به چاه‌های غیرمجاز، خاطرنشان کرد: اعمال سیاست‌های سختگیرانه‌تر در مدیریت حامل‌های انرژی و کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای جلوگیری از تشدید فرونشست در استان است.

تکمیل تصفیه‌خانه و استفاده از پساب، راهکار کاهش بحران فرونشست است

در ادامه فرماندار شهرستان خرمدره با اشاره به تشدید فرونشست در دشت ابهر - خرمدره، بر لزوم مدیریت یکپارچه منابع آب، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، تکمیل تصفیه‌خانه فاضلاب و بهره‌گیری صنایع از آب‌های خاکستری تأکید کرد.

مجتبی نوری با اشاره به پیگیری موضوع فرونشست در شهرستان خرمدره، اظهار کرد: در ماه‌های گذشته جلسات متعددی در حوزه مدیریت بحران برگزار شده و موضوع فرونشست در دشت ابهر - خرمدره به صورت ویژه مورد بررسی قرار گرفته است.

وی با بیان اینکه نباید همه عوامل فرونشست را به بخش کشاورزی محدود کرد، افزود: بخش قابل توجهی از صنایع آب‌بر استان، از جمله صنایع فولاد و ریخته‌گری، در محدوده شهرستان خرمدره مستقر هستند و این موضوع نیز در مدیریت منابع آب باید مورد توجه قرار گیرد.

فرماندار شهرستان خرمدره با اشاره به اجرای سامانه‌های نوین آبیاری در بخش کشاورزی، اضافه کرد: توسعه این سامانه‌ها و استفاده از کنتورهای هوشمند می‌تواند نقش مؤثری در صرفه‌جویی مصرف آب و تعادل‌بخشی به آبخوان‌ها داشته باشد.

نوری با تأکید بر ضرورت اتخاذ سیاست واحد از سوی دستگاه‌های متولی حوزه آب، ادامه داد: اجرای برنامه‌های آبخوانداری، آبخیزداری و مدیریت منابع آب نیازمند هماهنگی کامل میان دستگاه‌های مرتبط است.

او با اشاره به قرار گرفتن کانون‌های فرونشست در مسیر راه‌آهن و جاده ترانزیت، خواستار تدوین برنامه‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت برای مهار این پدیده شد.

فرماندار شهرستان خرمدره همچنین تکمیل تصفیه‌خانه فاضلاب و استفاده صنایع از آب‌های خاکستری را از راهکارهای مهم کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی دانست و تشریح کرد: بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری در این حوزه اعلام آمادگی کرده و می‌توان با بهره‌گیری از ظرفیت آن، زمینه استفاده صنایع از پساب تصفیه‌شده را فراهم کرد.